1. ኣየናይ ዕላማ ወይ ፖሊሲ ናይ መቕጻዕቲ ከምንወስድ ከምዝንጸር ተገይሩ ኣሎ ሓድሽ ገበናዊ ሕጊ ሃገረ ኤርትራ፡ ፍትሒዘረጋግጽ፣ሓላፍዘላፍን፣ሌላን ጉለላን ዘወግድ ኣብ ዊንታን ኣረኣእያ ናይ ሰባት ዘይሙርከስ ርግኣት ዘለዎ ስርዓተ መቅጻዕቲ ክሰፍን ክሕግዝ’ዩ እቲ ትጽቢት። ኣብ መንጎ ተመሳሳሊ ገበን ዝፈጸሙን ተመሳሳሊ ድሕረ ባይታን ባህርን ዘለዎም ገበነኛታትን ክወሃብ ዝጸንሐ ሓላፍ ዘላፍ ንምእራም ‘just Dessert’ ዝብል ፖሊሲ ናይ መቕጻዕቲ ከም ቅቡልን ሌላንጉለላን ንምውጋድን ኣብ መንጎ ዓይነት ገበናትን ገበነኛታትን ከከም ደረጃ ክብደቶምን ምምስሳሎምን መቕጻዕቲ ከምዝስርዓሎም ንምግባር፡ እንተወሓደ እንተወሓደ ኣብ ልዕሊ ተመሳሳሊ ገበን ዝፈጸሙን ተመሳስሊ ገበነኛታትን ተመሳሳሊ መቕጻዕቲ ብምሃብ፡ ፍትሒ ምርግጋጽን ንገበነኛታት ከከም ደረጃ ክብደቶም ንምቕጽዖምን ግዝኣተ ሕጊ ንምስፋን እዩ።

2. ንመቕጻዕቲ ዝተዋህበ ጋግ ከም ዝጸብብ ተገይሩ ኣሎ ድሕሪ ሕጂእቲዝወሃብ መቕጻዕቲ ብደረጃ ፍልጠት፣ ዓቕሚ ወይውን ኣረኣእያ ናይ ደያኑ ኣይኽኸውንን እዩ። ዝበዝሕ ኣብ ሕጊ ክምርኮስ ዝወሓደ ድማ ኣብ ሕልና ዳኛ ዝግደፍ ኮይኑ ተሳኢሉ ኣሎ። ብሕጊ ኣቢልካ ጥራይ ናይ ሓባር መረዳእታ ከምዝመጽእ ክግበር ተጻዒሩሊ ኣሎ። ተራ ዳኛ (በቲ ዝወጽእ ናይ መርትዖ ሕጊ ተሞርኪሱ) መርትዖታት መዚኑ ገበነኛ ድዩ ኣይኮነን ኢሉ ምውሳን ኢዩ። ንመቅጻዕቲ ዝምልከት ግና ህዝቢ በቲ ዘውጽኦ ሕጊ ኣቢሉ ዝውስኖ ጉዳይ ኢዩ።

3. ብሩህን ንጹርን ንምርድኡ ቀሊልን’ዩ ዝኾነ ይኹን ሕጊ ኣገልግሎቱ ንህዝቢ ስለ ዝኾነ፡ ብቐሊል መገዲ ተጻሒፉ ህዝቢ ብዘይ ብዙሕ ሓገዝ ናይ ክኢላታት ንመሰረታዊ ኣምራቱ ክርድኦ ይግባእ። ትሕዝቶ ናይ ነፍሲ ወከፍገበንንንእኡዝወሃብመቕጻዕትን ብንጹር ተጻሒፉ ህዝቢ ብቐሊል ከም ዝፈልጦን ኣብ ተግባር ኣብ ዝውዕለሉ ግዜ ድማ ከም ቃሉን መንፈሱን ጥራይ ከም ዝትግበር ንኽኸውንን ዘድሊ ጻዕሪ ተኻዪዱሉ’ዩ። እምበኣር፣ እዚ ሓድሽ ገበናዊ ሕጊ ኤርትራ ነቶም ተመሳሳሊ ደረጃ ክብደት ኣለዎም ዝበሃሉ ገበናት ብሓደ ጠርኒፉ፡ ንእኦም ዝግባእ መቕጻዕቲ ኣስፊሩ ስለ ዘሎ፡ ዝኾነ ሰብ ብቐሊሉ ክርድኦ ይኽእል እዩ። ህዝቢ ብሓፈሻ፣ ገበን ክፍጽሙ ዝኽእሉ ሰባት ከኣ ብፍላይ፣ ሓደ ገበን ገና ኣብ ኣብያተ ፍርዲ ከይበጽሐ ኸሎ እቲ ዝወሃብ መቕጻዕቲ ኣቐዲሞም ብቐሊል ክፈልጥዎ ስለ ዝኾኑ፡ ገበናዊ ሕጊ ኤርትራ ገበን ኣብ ምጕዳል ዓብዪ ኣበርክቶ ክህልዎ እዩ። ስርዓተ ገበን ኤርትራ ኸኣ ሓይሉ ዝያዳ ገበን ኣብ ምክልኻል እምበር ገበን መምስ ተፈጸመ ኣብ ምቕጻዕ ኣይክኸውንን እዩ። ጕዳያት ናብ ኣብያተ ፍርዲ ምስ ዝቐርቡ ኸኣ፡ ነቲ ገበናዊ ሕጊ ኣብ ምትርጓምን ንገበናት ዝግባእ መቕጻዕቲ ኣብ ምፍላጥን እተራቐቐ ናይ ሕጊ ኣፍልጦ ከም ዘየድልዮ ኾይኑ ተዳልዩ ኣሎ። እምበኣር ገበነኛታት ዝፍረዱ በቲ ብንጹር ተጻሒፉ ዘሎ ሕጊ ክኸውን ኢዩ።

4. ንጹር ደረጃታትን መስርዕን ናይ ገበናት ከምዝዳሎ ተገይሩ ኣሎ ህዝብን መንግስትን ዝዓግቡሉ ስርዓተ-ገበን ንምርግጋጽ፣ ኣብ ገበናዊ ሕጊ ኤርትራ ገበናት በብደረጃኦም ተሰሪዖም ስለ ዘለዉ፣ ንነፍሲ ወከፍ ገበን ዝወሃብ ናይ መቕጻዕቲ ክፍተት (range) ኸኣ ጸቢቡ ስለ ዘሎ፡ ኣብ ኵሉ ኣብያተ ፍርዲ ኤርትራ ካብ ሓላፍ ዘላፍን ሌላን ጕሌላን ናጻ ዝኾነ፣ ተመሳሳሊ ገበን ንዝፈጸሙ ሰባት ከኣ ተመሳሳሊ መቕጻዕትታት ዝህብ ስርዓተ-ገበን ክህሉ እዩ። በዚ ድማ ኣብ ምሉእ ሃገረ-ኤርትራ ገበናዊ ፍትሒ ክረጋገጽ እዩ። ክብደትን ዓይነትን ገበን ደያኑ ኣብ ኣወሳስና መቅጻዕቲ ርትዓዊ ዝኾነ ተማጣጣኒ መቅጻዕቲ ክውስኑ ከኽእል ኢዩ። በዚ ድማ ኣብ ኩሉ ጽፍሕታት ዳንነት ብሓደ ናይ ኣፈጻጽማ መንገዲ ንኽትግበር ዘኽእል መምርሒ ናይ ኣወሳስና መቕጻዕቲ ተዋዲዱ ኣሎ።

5. ኣህጉራዊ ምቁጽጻር ንዝግበረሎ ገበናት ዘድሊ ኣስተብህሎ ተገይሩሎም ኣሎ ሓድሽ ገበናዊ ሕጊ ኤርትራ፣ ኤርትራ ኣንጻር ዓለምለኻዊ ገበናት ኣብ ዝግበር ቃልሲ ንዘለዋ ኣበርክቶ ዘጉልሕ ምእንቲ ክኸውን፣ ምስቶም ኣብ መበል ዕስራን ሓደን ክፍለ- ዘመን ብደረጃ ዓለም ዝስርሓሎም መትከላት ኣህጉራዊ ሕጊ ከም ዝሳነ ኾይኑ ተዳልዩ ኣሎ።

6. ምውህሃድ ኣዋጃትን ድንጋጌታትን ምስ ገበናዊ ሕጊ። በብጊዚኡ ክወጹ ዝጸንሑ ኣዋጃትን ድንጋጌታን ተዋሂቦም ዘለዉ ገበናትን መቕጻዕትታቶም ተራእዩ ብመንጽር’ቲ ኣብ ገበናዊ ሕጊ ዝወሃብ መትከላትን ዓይነታት መቕጻዕትን ተዋሃሂዱ ዝኸደሉ ኣገባብ ክተኣታቶ ጻዕሪ ክግበረሎም ኢዩ። (fishers, commercial, forestry, immigration…

ፍሉይ ኣተኩሮ ዝተገብረሎም ዓይነት ገበናት

• ንጸርፋዊ ባህርይ (insulting behaviour and insult) ብዝምልከት’ውን፡ መቕጻዕቲ ብሓፈሻኡ ንዅሎም ዓይነታት ጸርፊ ዝምልከት ሓደ መቕጻዕቲ ስለ ዝነበረ፡ ንያታዊ ሕግታትናን ህሉው ሕብረተሰባዊ ዅነታትናን ኣብ ግምት ብምእታው ጸርፍታት ኣብ ክልተ ደረጃ ኽብደት ተሰሪዖም ዝተፈላለየ መቕጻዕቲ ከም ዝወሃቦም ተገይሩ ኣሎ።

• ንኣካላዊ ማህሰይትን ማህረምትን ብዝምልከት’ውን ንያታዊ ሕግታትና መሰረት ብምግባር ብዓይነት እቲ መሳርሒ፡ ብመጠን እቲ ዝወረደ ማህሰይትን ብዓይነት እቲ ኵነታት ኣፈጻጽማን ኣብ ሰለስተ ጕጅለታት ተመቒሉ ንኽትዓየሉ ቀሊል ብዝኾነን ብሩህን ኣገባብ ተዳልዩ ኣሎ።

• ንጸርፋዊ ባህርይ (insulting behaviour and insult) ብዝምልከት’ውን፡ መቕጻዕቲ ብሓፈሻኡ ንዅሎም ዓይነታት ጸርፊ ዝምልከት ሓደ መቕጻዕቲ ስለ ዝነበረ፡ ንያታዊ ሕግታትናን ህሉው ሕብረተሰባዊ ዅነታትናን ኣብ ግምት ብምእታው ጸርፍታት ኣብ ክልተ ደረጃ ኽብደት ተሰሪዖም ዝተፈላለየ መቕጻዕቲ ከም ዝወሃቦም ተገይሩ ኣሎ።